ئیبن ئەسیر جزری

ئیبنولئەسیر جەزەری (١١٦٠ - ١٢٣٣ زایینی) مێژوونووس و زانای گەورەی کورد، لە ناوچەی جەزیرەی بۆتان لەدایکبووە و یەکێکە لە دیارترین سیماکانی مێژوونووسی لە جیهانی ئیسلامیدا. ناوی تەواوی عەلی کوڕی محەمەد کوڕی عەبدولکەریم شەیبانی جەزەرییە، ناسراو بە عزەدین ئیبنولئەسیر. ژیان و بەرهەمەکان: ئەم زانایە لە شارۆچکەی جەزیرەی ئیبن عومەر (کە ئێستا دەکەوێتە باکووری کوردستان) چاوی بە دنیا هەڵهێناوە. ناوبراو خاوەنی پەرتووکی (الکامل فی التاریخ)ە کە بە یەکێک لە گرنگترین و بەناوبانگترین سەرچاوە مێژووییە گشتگیرەکان دادەنرێت. لەم بەرهەمەدا، ئیبنولئەسیر بە وردی و بە زمانێکی زانستی باسی ڕووداوەکانی جیهانی کردووە، بەتایبەت سەردەمی شەڕە خاچپەرستەکان و هێرشی مەغۆلەکان. بەڵگەی کوردبوونی: چەندین سەرچاوەی مێژوویی جێی متمانە جەخت لە ڕەچەڵەکی کوردی و شوێنی لەدایکبوونی دەکەنەوە لەوانە: ١. ئیبن خەلەکان لە پەرتووکی (وفیات الأعیان)دا ئاماژە بەوە دەکات کە ئەو لە زانایانی ناوچەی جەزیرەی بوتانە. ٢. زەهەبی لە (سیر أعلام النبلاء) و زەرکەلی لە (الأعلام)دا ڕەچەڵەکی بۆ جەزیرەی کوردستان دەگەڕێننەوە. ٣. ئیبنولئەسیر خۆی لە نووسینەکانیدا پەیوەستییەکی قووڵی بە خاک و خەڵکی ناوچەی بۆتانەوە نیشان داوە. ٤. پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ دەسەڵاتی ئەییووبییەکان هەبووە و لە دەرباری سوڵتان سەڵاحەدینی ئەییووبی وەک کەسایەتییەکی باوەڕپێکراو خزمەتی کردووە. گرنگیی ئەمڕۆی: ئیبنولئەسیر تەنها گێڕانەوەی ڕووداوەکانی نەکردووە، بەڵکو بە شێوازێکی ڕەخنەیی و شیکاری مێژووی نووسیوە. ئەمڕۆ مێژوونووسان وەک بناغەدانەری شێوازێکی نوێ لە مێژوونووسی لێی دەڕوانن. ئەو سەلمێنەری پێگەی بەرز و کاریگەری ڕۆشنبیرانی کوردە لە پێشخستنی زانست و پاراستنی یادەوەری گەلان لە سەردەمە زێڕینەکاندا. پێگەی ئەو لە مێژووی کورددا وەک هێمایەکی زانستی و کولتووری دەمێنێتەوە کە نەک تەنها بۆ کورد، بەڵکو بۆ هەموو مرۆڤایەتی شوێن دەستی دیارە.