میدییەکان کێ بوون؟

ناساندنی گەلی میدی و زمان و خاکەکەی، چۆن دەیناسین، و بەڵگەکان بەڕاستی چی دەڵێن دەربارەی پەیوەندیی بە کوردەوە.

گەل

میدییەکان گەلێکی ئێرانیی کۆن بوون کە لە ڕۆژئاوای ئێران ژیاون. ناویان لە سەرچاوە ئاشووری و بابلییەکاندا بە شێوەی «مادایا» و لە فارسیی کۆندا «مادە» هاتووە. یەکەم ئاماژەی نووسراو پێیان لە دەقەکانی پاشای ئاشووری شەلمەنەسەری سێیەم لە ساڵی ٨٣٤ پ.ز دایە. لە سەدەکانی نۆیەم و هەشتەمی پێش زاییندا چەند میرنشین و سەرۆکایەتییەکی ناوچەیی سەربەخۆ بوون، نەک گەلێکی یەکگرتوو لەژێر یەک دەسەڵات.

ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا دەڵێت هۆزە میدییەکان لە کۆتایی هەزارەی دووەمی پێش زایینەوە دەستیان بە نیشتەجێبوون لە ڕۆژئاوای ئێران کردووە، و بە ئەگەری زۆر ماوەیەکی درێژ پێش یەکەم ئاماژەی ئاشووری لەوێ بوون. بەڵام ئەم مێژووە خەمڵاندنی لێکۆڵەرانە نەک مێژوویەکی بەڵگەدار: هیچ دەقێک لەو قۆناغەوە نییە، و هێشتا ڕوون نییە چۆن میدییە سەرەتاییەکان لە تۆماری شوێنەواریدا جیا بکرێنەوە.

خاکی میدیا لە ڕۆژئاوا و باکووری ڕۆژئاوای ئێران، لە دەوروبەری دەشتی هەمەدان و چیاکانی زاگرۆس چڕ بووەوە. پایتەختەکەی هەگمەتانە بوو کە یۆنانییەکان ناویان نا «ئەکباتانا»، و هەمان هەمەدانی ئێستایە. سنووری وردی میدیا بەدرێژایی کات گۆڕاوە، و نەخشە بڵاوکراوەکانی نزیکەیین نەک سنووری بەڵگەدار.

زانیاریمان دەربارەی میدییەکان لە دوو جۆر بەڵگەوە دێت. یەکەم نووسراو: ڕۆژژمێرەکانی ئاشوور و بابل، نووسراوی بێستوونی داریووش، و نووسەرە یۆنانییە دواترەکان بە تایبەت هێرۆدۆت. دووەم شوێنەواری: هەڵکۆڵین لە شوێنەکانی سەردەمی میدی وەک تەپەی نووشیجان و گۆدین تەپە. بەڵام هەریەکەیان سنووری خۆی هەیە: هیچ ئەرشیفێکی میدی نەدۆزراوەتەوە، و نازانرێت ئایا میدییەکان سیستەمی نووسینی تایبەتیان هەبووە؛ دەقەکان دوژمن یان دراوسێکانیان نووسیویانە، و گێڕانەوەی هێرۆدۆت نزیکەی سەدەیەک دوای ڕووخانی دەوڵەتەکەیان هاتووە. شوێنەکانیش بە پێی مێژوو و شوێنی جوگرافی دەدرێنە پاڵ سەردەمی میدی، بەڵام دیاریکردنی شوێنێک یان پارچەیەک بە «میدی» بە تایبەتی قورس و نایەکلاکەرەوەیە. بۆیە وێنەی ئەمڕۆی میدییەکان ئەنجامی لێکدانەوەی لێکۆڵەرانە بۆ هەردوو جۆری بەڵگە پێکەوە.

نەسەلمێنراوە کە زمانی کوردی ڕاستەوخۆ لە میدییەوە هاتبێت. ئیرانیکا دەڵێت هیچ دەقێک لە میدی نەماوەتەوە، و هیچ زمانێکی ئێرانیی ناوەڕاست یان نوێ کە لێیەوە هاتبێت بەڵگەدار نییە و ناتوانرێت بە دڵنیاییەوە دیاری بکرێت؛ هەروەها هیچ پێشینەیەکی نووسراو بۆ کوردی لە سەردەمی ئێرانیی کۆن یان ناوەڕاست ناسراو نییە، و کۆنترین دەقە ناسراوەکانی لە سەدەی شازدەهەمی زایینین. ئەمە تەنها حوکمێکە لەسەر سنووری بەڵگەی زمانەوانی: نەبوونی سەلماندنی زمانەوانی پەیوەندییەکی مێژوویی ڕەت ناکاتەوە، و نایسەلمێنێت.

پرسی ڕەچەڵەک لە زمان فراوانترە: کورد ئەمڕۆ لە بەشێک لەو خاکەدا دەژین کە میدییەکان تێیدا ژیاون، و زۆریان میدییەکان بە باپیرانی خۆیان دەزانن. لێکۆڵەران ئەم پرسە لە ڕێگەی جوگرافیا، سەرچاوە کلاسیکییەکان و مێژووی کۆمەڵەکانەوە دەخوێننەوە، نەک تەنها زمان. بۆ نموونە: ڕۆدیگەر شمیت لە ئیرانیکادا پێی وایە کۆمەڵی «کورتییەکان» کە سترابۆن لە چیاکانی میدیای ئاتروپاتێن باسیان دەکات لەوانەیە باپیرانی کوردی ئەمڕۆ بن، و ئەمە بە «ئەگەری بەهێز» وەسف دەکات نەک دڵنیا. بۆیە MedKurd پەیوەندیی میدی وەک پرسێکی مێژوویی کراوە دەخاتە ڕوو: نە ڕەچەڵەکێکی سەلمێنراو، نە گریمانەیەکی ڕەتکراوە.